(Apeltes qudracus)
«Dört - dikenli balık», kemiksel pullarının olmayışı ve sırt yüzgecinin önündeki dikenlerin sayısının farklı oluşu bakımlarından üç dikenli türden ayrılır. Kuzey Amerika’nın doğu kıyılarındaki tuzlu ve acı sularda yaygın olan bu türe bazen tatlı sularda da rastlanır. 6-7 santim uzunluğunda olabilirse de, çoğunun uzunluğu normal olarak hiç bir zaman 4 santimi geçmez.
Yumurta dökümü ilkbahar sonlarında ve yazındır. Erkek, genel olarak birkaç su bitkisinin dibine yakın bir yuva yapar. Böbreklerinin yapışkan ve ipliksi salgısının yardımıyle su bitkilerinin arasını başka bitki parçalarıyle örerek kâse biçimli bir sepet meydana getirir. Dişiler bunun içine yumurtalarını yumurtladıktan ı sonra da, yuvanın üzerine bir çatı örerler. Bunun üzerindeki minik iki delik, erkek balığın burnunu içeri uzatarak yumurtaların üzerine taze su püskürtmesine yarar.
Aynı aileden en ufak tatlı su balıklarından biri olan, «cüce dikenli balık» da denilen «dikence» (Gasterosteus pungitius) ile «deniz dikenli balığı» (Gasterosteus) spinachia türleri de iyi bilinir. Kuzey Avrupa denizlerine rağbet eden deniz dikenli balığı, 15-18 santimlik uzunluğuyle ailenin en iri türüdür. Dikence ise sırt yüzgecinin önünde eşit uzunlukta 9-11 dikeninin bulunmasıyle dikkati çeker. Deniz dikenli balığı’mn sırtındaki diken sayısı ise biraz daha fazla olarak 15tir.
(Gasterosteus aculeatus)
«Üç dikenli balık», suyun içinde, tıpkı bir kolibri’nin havadaki akrobasi numaralarını hatırlatan şekilde hareket eder. Bu küçük balık her haliyle bir hareket ve enerji örneğidir. Minik göğüs yüzgeçleri titrer halde ve kuyruğu yana kıvrılmış vaziyette hareketsiz durduğu zamanlar bile, her an harekete geçmeye hazır, çelik bir yayı andırır.
Ergin üç-dikenli balık’lar genellikle 5-6 santim uzunluğundadırlar, fakat bazı yerlerde 9 - 10 santim uzunluğunda da olurlar. İğ biçimli vücutları, sırtlarındaki ikisi iri, biri ufak üç diken, karınlarının her bir yanındaki iri birer diken ve yanlarında adi pulların yerini alan yassı,kemiksel levhalarla korunmuştur. Ağızlan çok sayıda sivri dişlerle silâhlıdır. Bu dişler onun avım yakalayıp parçalamasına yarar.
Üç-dikenli balık’lar kendilerinden çok iri balıklara saldıran yırtıcı yaratıklar olduklarından bu silâhlardan fazlasıyle yararlanırlar. Dikenlerinin onları, daha iri balıklara yem olmaktan da koruması icap ederse de, birçok başkaca dikenli - balıklar ve kuşlar tarafından kolaylıkla yenilir.
Üç - dikenli balıklar’ın gerek tuzlu, gerekse tatlı sularda yaşadıklarını gördük. Bu türe Kuzey Yarımküresinin bütün kuzey bölümünde rastlanır. Birleşik Amerika’nın bazı bölgelerinde prese edilerek yağları alınır, geride artan kalıntı ise gübre olarak kullanılır.
Üç-dikenli balık, iriliğine kıyasla çok yırtıcı bir balıktır. Bazen kendisi kadar, hattâ daha iri balıkları öldürüp yer. Fakat normal olarak küçük kabuklular ve böceklerle ve başka balıkların yumurtaları ye yavrulanyle beslenir.
Üç-dikenli balık’ın üreme âdetleri çok ilginçtir. İlkbaharda ve yazın karnı ve gerdanı parlak bir kırmızı renk alan erkek, sakin bir sudaki bir dip köseyi seçerek burasını başka bahtlara ve özellikle başka erkek üç - dikenli balıklara karşı dikkatle korur. Bundan sonra, böbreklerinin yapışkan ve ipliksi bir salgısıyle perçinlediği su bitkisi parçalarından bir yuva örer. Bazen yuva yapacağına, dipte bir delik kazar ve bunun içini salgıyle astarlar. Dişiler bu devrede erkekler tarafından kovalanır, dudaklarla çimdiklenir ve itilip kakılır. Sonunda dişi erkeğin arkası sıra yuvaya gelir ve buraya ya kendiliğinden girer, ya da girmeye zorlanır. 1,5 milimetre çapındaki yumurtalarını yumurtladıktan sonra geldiği yoldan döneceğine yuvada yeni bir delik açmak suretiyle kaçar.
O kaçtıktan sonra erkek, yuvaya girerek yumurtaları döller. Bazen birkaç dişi arka arkaya aynı yuvaya girerek yumurtlamaya zorlanır ve işleri bitince oradan kovulurlar. Erkek bundan sonra tam altı gün süresince yuvasına bekçilik eder ve yumurtaları göğüs yüzgeçleriyle yelpazeler. Yavrular çıktıktan sonra yuva çok zaman parçalanır, fakat baba, yavruların o noktadan uzaklaşmamalarına göz, kulak olur. Sonunda, yavruların babanın dikkatini çekmeden uzaklaşmaları, ya da babanın yavrularına duyduğu ilginin sona ermesiyle aile hayatı sona ermiş ve dağılmış olur.
KEMİKLE KORUNMUŞ BALIKLAR
D İKENLİ - BALIKGİL ler» Kuzey Yarımküresi’nin soğukça kısımlarının tatlı ve tuzlu sularında rastlanan, yırtıcı, ufak balıklardır: En irisi yaklaşık olarak 15 santim uzunluğundadır. Bazı türler yalnız tatlı, başkaları yalnız tuzlu suda yaşarlar.
«Üç dikenli balık» ile «dört-dikenli balık» gibi daha başkaları ise hem tatlı, hem tuzlu sularda, hem de tuz derecesi değişik acı sularda bulunurlar. Dikenli - balıkgiller’in bütün türlerinde erkekler iyi babalardır: Yumurtalar için bir yuva yapar ve onlara ayrıca bekçilik ederler. «Dikenli - balıkgiller» (Gasterosteidae) ailesinin bugün ilim adamlarınca bilinen bir düzineye yakın türü vardır.
Dikenli - balıkgillerle daha az bilinen akrabalarının kemiksel yapılarında bazı garip özellikleri ve sırt yüzgeçlerinin önünde iki veya daha fazla serbest dikenleri vardır. Karın yüzgeçleri göğüs yüzgeçlerinin hemen arkasında yer almıştır. Vücutları da ya yanlarda kemiksel levhalarla kaplıdır, ya da tamamıyle kemiksel halkaların içinde mahfazalanmıştır. Takıma bundan ötürü «kemiksel göğüsler» anlamına gelen «Thoracostei» bilimsel adı verilmiş bulunmaktadır.
