Balıklar

TAŞ - ISIRAN

(Cobitis taenia)

«Taş-ısıran» lar, sazangillerin dişsiz ağızlılık özelliğini paylaşan bir akraba gruptur. Uzun vücutlarından, minik pullarından ve sayısız bıyıklarla çevrili alt dudaklarından tanınırlar. Taş-ısıran aslında takınım en küçük üyelerindendir: Uzunluğu en çok 10 santimdir. Yemek borusuna hava çekmek ve cidarı buruş buruş göden barsağıyle solunmak özellikleri de vardır. Mukusla sarılı dışkı barsağm bu kısmını büyük bir hızla aşar. Taş ısıranların bir başka özelliği hava keselerinin kısmen kemiksel bir kapsülün içinde bulunması ve tam derinin altında yer almasıdır. Balık bu sayede hava ve basınç değişmeleri hakkında bilgi edinmektedir. Taş ısıranlara bu sebepten «barometre - balıklar» da denilmektedir. Taş - ısıranlar grubunun bir kısmı sakin ve berrak küçük derelerde, bir kısmı ise batak sularda yaşarlar. Yurdu doğuda Sibirya ile Japonya’dan batıda İngiltere’ye, güneyde ise Kuzey İtalya ile Balkanlara kadar uzanır. Bilimsel adı «Misgurnus fossilis) olan bir akraba tür göllerin taş - ısıranı’dır. Bu tür Avrupa’da 30, Sibirya’da 50 santim uzunluğunda olur.
Borneo dağlarındaki hızlı akunlı çaylarda yaşayan «Gastromyzon» grubu da üzerinde durulmaya değer. Karın yüzeyi yassılmış bulunan bu balıklar, çift yüzgeçlerinin daha da genişlettiği alt yüzleriyle kayalara
yamyassı yapışırlar.

İNCİ BALIĞI

(Alburnus alburnus)

«İnci baliği», özellikle gümüş renkli pullarının küçük yalancı inciler yapımında kullanılması bakımından meşhurdur. Bu pullar ezilip defalarla yıkandıktan ve yağı alındıktan sonra sedefli bir madde meydana getirir. 200 balık genel olarak bu maddeden 50 gram verir. Küçük cam boncuklar bu maddeye bulanınca özel bir muameleyle inci görüntüsü almaktadırlar. Aynı maddeden tırnak cilâsı da yapılmaktadır. İnci balığı ortalama 10 -12 santim, en fazla 18 santim uzunluğundadır.

ÇAPAK BALIĞI

Uzun antis yüzgeçli (20 -30 ışınlı) sazangiller arasında çapak balığı ile inci baliği başta gelir.

(Abramis brama)

«Çapak balığı» 50-70 santim uzunluğunda ve 4-6 kilo ağırlığında olabilen basılmış vücutlu, gösterişli bir balıktır. Rengi kafasının tepesiyle sırtında siyahımsı, yanlarında gümüş parıltılı sarımsı - beyaz, gerdanında kızıiımsı, kanunda beyaz ve yanlara doğru siyah noktalıdır. Siyahımsı-mavi yüzgeçleri vardır. Bu türün erkekleri üreme mevsiminde değişmeye uğrarlar, bu arada derilerinin yüzeyinde siğile benzer sivilceler belirir. Çapak balıkları Orta, Kuzey ve Doğu Avrupa’nın ağır akımlı ve batak sularında yaşarlar. Her şeyi yerler. Çok kılçıklı olan etleri makbul değildir. Yumurtalarının sayısı 30 000 - 40 000″dir. Çok kere akraba bir tür olan «bodur çapak» la (Blicca bjoerkna) melez soylar vücuda getirirler. Bodur çapak balığı’nın yarısı büyüklüğündedir.

ÇAMÇAK

(Leuciscus rutilus)

Kızıl-kanat’ın yakın akrabası «Leu-ciscus» grubu üyeleri karnı gümüş renginde olan grimsi mavi balıklardır. Bütün Orta ve Doğu Avrupa’da ve Kuzey-batı Asya’da göllerde, akarsularda, hatta az tuzlu denizlerde yaşarlar. Bunlardan 30-40 santim uzunluğundaki «çamçak» kızıl - kanattan iri olmakla beraber, onun kadar obur değildir. «Tatlı su kefalı» (Leuciscus cephalus) ve «gümüşlü balık» (Leueiseus leuciscus) da aynı grubun üyeleridir.
Orta ve Doğu Avrupa’nın «İdus orfus» denilen bir türü «Leuciscus» fardan sadece pullarının daha ufak olmasıyle ayrılır. Altın parıltılı mor renginde olan bir çeşidi süs balığı olarak yetiştirilir.
Afrika ile Güney Asya gene kızıl-kanat’ın yakın akrabalarından «Barilius» grubu balıklarının yurdudur. Bunlar enine siyah yollarla süslü güzel gümüşî balıklardır. Sardalyaya çok benzerler. Derelerde sürü halinde yaşarlar. Tavaları çok lezzetlidir. Orta uzunlukta anüs yüzgeci olan sazangiller bunlarla sona erer.

KIZIL - KANAT

(Scardinius erythrophthalmus)

«Kızıl - kanat» 25-30 santim uzunluğunda ve 500-800 gram ağırlığında ilginç görünüşlü bir türdür. Sırtı genellikle kahvemsi yeşil, yanları gene madenî bir sarı, karnı gümüşî beyazdır, buna karşılık karın ve anüs çizgileri, ender olarak sırt yüzgeci ve çok kere kuyruk yüzgecinin uçları kan kırmızısı rengindedir. Gözlerinde bile kırmızı bir leke vardır. Kızıl - kanatlar sakin akarsularla batak suları severler. Çok kere sürü batinde dolaşarak bitkilerle ve bunların üzerinde yasayan küçük hayvanlarla beslenirler. Yumurtaları ufak, fakat sayıca çoktur. Çok kılçıklı olan etleri pek makbul değildir. Bütün Avrupa ülkelerinde yaşarlar.

KARA - BURUN

(Chondrostoma nasus)

Adları «kıkırdak - ağızlı» anlamına gelen «Chondrostoma» grubu üyeleri de ilginç sazangiller’dendir. Fakat bu türlerin dudakları kıkırdaklı olmayıp boynuz gibi sert ve bıçak gibi keskindir.
«Kara - burun» (Chondrostoma nasus), 30 santim uzunluğunda ve 1.5 kilo ağırlığında olabilen irice bir balıktır. Eti yumuşak, bol kılçıklı ve saman lezzet indedir. Kara-burun üstelik oburluğu yüzünden başka balıklara zarar verdiğinden balıkçılar tarafından hiç sevilmez. Orta ve Batı Avrupa’da bulunur

GOLYAN BALIĞI

(Phoxinus phoxinus)

«Golyan balığı» sazangillerin en küçük üyelerindendir. Uzunluğu pek ender olarak 12 santimi bulur, çoğunluk ancak 9 santim uzunluğundadır. Mavimsi-gri zemin üzerinde daha koyu renk çizgiler, lekeler ve noktalardan meydana gelen urbası erkeklerde daha canlı renklidir. Bu balık hızlı akımlı sulara rağbet eder. Yüzünü akıntıya vererek durur ve boyuna uygun avları mideye indirmeye bakar.

ACI BALIK

(Rhodeus amarus)

«Acı balık», 8 santimlik uzunluğuyle sazangillerin cücesidir. Orta ve Doğu Avrupa’yla memleketimiz tatlı sularında yaşar. Bu türün ilginçliği düğün kıyafeti ile olağanüstü üreme metodundadır. Erkekler yumurta dökümü mevsiminde pembe ve mor tonlara bürünürler, dişilerde ise, yumurtalarım tatlı su midyelerinin solungaçları araşma dökmelerini mümkün kılan bir yumurta borusu uzar. Erkek de spermaların aynı yere döker, böylece döllenme midyenin iğinde olagelir. Yumurtalar bu kuluçka makinesinin içinde çatladıktan sonra yavrular birkaç gün daha bu emin köşede barınırlar.
Asya’da da acı balık’a benzer balıkların birkaç türü vardır. Bunların üçü, dördü Japonya’dadır.

YEŞİL SAZAN

(Tinca tinca)
«Yeşil sazan» sazangillerin orta uzunlukta kuyruk yüzgeci olan üyelerindendir. Çok küçük pullan ve çok kısa bıyıkları vardır. Normal rengi rengârenk parıltılı bir yeşilse de altın sarısı olanları da yetiştirilebilir. Yeşil sazan’a sazanla aynı göllerde ve akarsularda rastlanılır. Çamurluk ve otlu dipleri tercih eder ve buraları karıştırarak kendine döküntü ve küçük hayvanlar arar. 50 santim uzunluğunda ve 4 kilo ağırlığında olabilir. Erkekleri, karın yüzgeçlerinin, ikinci ışınının daha kalın olmasıyle dişilerden ayrılırlar. Yumurtaları cok ufak ve o nispette boldur. Çok iri bir dişi iki milyona kadar yumurta yumurtlayabilir. Yeşil sazan’ın eti sazan’ınki derecesinde makbuldür. Bununla beraber bazen çamur kokması ve asalak kurtların istilâsına uğramış bulunması kusur sayılır.

DERE KAYASI

(Gobio gobio)

«Dere kayası», sazangillerin, 15 -18 santim uzunluğundaki bir Avrupa türüdür. Yalnız Yunanistan’da, İspanya’da ve Portekiz’de bulunmaz. Akarsuların ve göllerin diplerinde yasayan bu balık, doğuya doğru gidildikçe Rusya’da, Türkistan’da, Sibirya’da ve Moğolistan’da da karşımıza çıkar.
Dere kayası’nın da burnunun alt yüzünde ufak ve hilâl biçimli bir ağzı vardır. Bunun .iki yanında sadece birer bıyık bulunur. Bu balığın yiyeceği küçük kabuklularla yumuşakçalardan, böcek larvalarından, solucanlardan ve balık yumurtalarından meydana gelir. Dere kayaları 1000 - 3 000 yumurtalarını dipteki taşların üzerine veya su bitkilerinin arasına dökerler. Erkekler üreme mevsiminde baştan başa sivilcelerle örtülürler. Dere kayası’nın tavası çok lezzetlidir. Eti aynı zamanda yem olarak da kullanılır.