Balıklar

YAPIŞKAN BALIĞIveya öbür adıylaREMORA (Echeneis naucrates)

Yapışkan balıkları, iri balıklar ve deniz kaplumbağalarının, bazen de yunus balıklarının ve gemilerin üzerinde bedava yolculuklara çıkarlar. Bu cisimlere kendilerini kudretli bir vantuz aracıyle yapıştırırlar. Balığın kafasının tepesinde yer alan bu organ, ortasında 20 veya daha fazla lata bulunan ve kenarları kalkıkça olan yassı ve oval bir yüzeydir. Bu latalar yükseltilerek bîr boşluk meydana getirirler. Aynı zamanda arkaya yönelmiş, minik dikenlerle silâhlıdırlar. Bu dikenler, yapışkan balığı’nın, yapıştğı yüzeyden kayıp düşmesini önler. Bir yapışkan balığı bir yere bir kere yapıştıktan sonra, kuyruğundan çekilerek oynatılamaz. Bunun için, öne veya yana doğru itilmesi, ya da boşluğun yok edilmesi için vantuzun kenarının kaldırılması lâzımdır.
Yapışkan balığı köpekbalığını bazen sadece taşıt aracı olarak kullanır ve küçük balıklarla beslenmek için üzerinden ayrılır. Başka defalar, köpekbalığı’nın yiyeceğini paylaşır. Başkalarının üzerinde seyahat etmesine rağmen, kendi de oldukça hızlı ve usta bir yüzücüdür.
Bu tür oldukça uzun yapılıdır. İkinci sırt yüzgeciyle anus yüzgeci hayli uzun, kuyruk yüzgeci de iridir. Vantuzu meydana getirmek için değişmeye uğradığı için, ilk sırt yüzgeci yoktur. Yapışkan balığı’nın, birçok küçük dişle silâhlı çıkıntılı bir alt çenesi vardır.
Hızla renk değiştirir. Bu balık tamamiyle siyah veya tamamıyle beyaz, ya da uzunlamasına enli siyah ve beyaz yollarla işaretli olabilir. Rengini ve desenini hemen hemen göz göre göre değiştirir. Uzunluğu 60 santime kadar çıkabilir. Bütün tropikal denizlerde bulunur, sıcak aylarda mutedil enlemlere de çıkar.
Bir zamanlar Kuzey Avustralya’ da, Güney Doğu Asya’da, Batı Afrika’da, Güney Amerika’nın kuzeyinde ve Batı Hint adalarında yapışkan-balığıgiller’in iri türlerinden balık tutmada faydalanılır. Balığın kuyruğuna bir ip bağlanır ve iri bir balığa, ya da kaplumbağaya yapışana kadar yüzmesine müsaade edilirdi Sonra ipin ağır ağır çekilmesi suretiyle, yapışkan balığı ile bağlı bulunduğu yaratık balıkçının eline kadar gelirdi. Daha önce de belirttiğimiz gibi, yapışkan balığı, arkadan çekildiği takdirde, yapıştığı cisimden kendini kurtaramaz. Batı Hint adalarının bazı kısımlarında bu garip balıkçılık usulüne hâlâ devam edilmektedir.
Yapışkanbalığıgiller yüzer yumurtalar yumurtlar. 8 milimetre uzunluğunda olabilen larvalara vantuzları yoktur. Agık denizde başıboş sürüklenirler.

YAPIŞKANBALIĞIGİLLER KENDİLERİNİ BAŞKA BALIKLARA TAŞITIRLAR

YAPIŞKAN BALIĞIGİLLER» dünyanın tropikal ve mutedil ısıdaki denizlerinde istedikleri yere bedavadan seyahat ederler. Üzerinde yolculuk ettikleri taşıt, bir köpekbalığı, bir barrakuda, bir marlin, bir kılıçbalığı bir balina, hatta
bir gemi olabilir. Bu balıkların «bileti», bu taşıtlara istedikleri zaman yapışmalarını ve gene istedikleri zaman onlardan ayrılmalarını sağlayan kafalarının üzerindeki bir vantozdur,
Yapışkanbalığıgiller, taşıtlarının cinsini seçmede, bedava bir yolcuya göre fazlaca titizdirler. Ön kadar türlerinden kimi bir taşıtı, kimi bir başka taşıtı tercih eder.
Yapışkanbalığıgiller, taşıtlarının garip yerlerine yapışırlar. En sevdikleri yerlerden biri, köpekbalığı veya kılıçbalığı gibi iri balıkların solungaç boşluklarının ve ağızlarının içidir.
Yapışkanbalığıgiller’in en irileri 90-120 santim uzunluğundadır. Bütün türler bir tek grupta (Eeheneidae) topludur.

DİL BALIĞI

(Soiea vuigaris)

Dil balığı, sağ göğüs yüzgecini süsleyen siyah lekeden ve sol burun deliğinin ufaklığından tanınır. En çok 60 santim uzunluğunda ve 4 kilo ağırlığında olur. Göz yüzü kahverengi, kör yüzü kahvemsidir. Yurdu Akdeniz’den başlayarak Batı Avrupa kıyılan boyunca Kuzey Buz Denizine kadar uzanır. Eti çok makbuldür.

DERE PİSİSİ

(Pleuronecîes f lesus)

Dere pisisinin, sırt ve anus yüzgeçlerinin kaidesi boyunca ve yan çizgisinin iki yanında dikenli siğilleri vardır. Suyun tuzluluk derecesindeki değişmelere aldırış etmeyerek Avrupa kıyılarından akarsuiara girer. Uzunluğu ender olarak 30 santimi geçer, fakat bazen 50 santime kadar çıkar. Ağırlığı ender olarak 3 kiloyu geçer. Eengi koyu ve açık kahverengi arasında oynar. Bu zemin üzerinde daha koyu renkli lekeleri vardır. Yüzgeçleri, vücudundan daha açık renk, fakat gene koyu renk lekelidir. Balığın kör yüzünde açık sarı veya sarımsı - beyaz zemin üzerinde siyah noktacıklar görülür. Dere pisisi, başka pisi balıkları’na kıyasla daha ziyade bir kıyı balığıdır.
Dil balıkları (Soîeidae) ve akrabaları, sol yüzleri üzerine yatan başka yan - yüzergilier’den vücutlarının oval biçimi ve sırt yüzgeçlerinin, gözlerinin önüne kadar uzaması bakımlarından ayrılırlar. Yurtları da daha güneysel enlemlere iner.

YALDIZLI PİSİ BALIĞI

(Pleuronectes platessa)

«Yaldızlı pisi balığı» nın rengi, balığın bulunduğu bölgeye göre farklı bir renk ve leke deseni gösterir. Gözlü yüzü genellikle kahverengi zemin üzerinde gri dalgalı ve altın sarısı renkli yuvarlağımsı lekelerle süslüdür. Bu lekeler sırt, anus ve kuyruk yüzgeçlerinde de devam ederler. Balığın kör yüzü aksine sarımsı, ya da mavimsi beyazdır. Bu tür1 Atlantik Okyanusunun büyük bir kısmiyle kuzeysel kollarında bulunur. Uzunluğu ender olarak 60 sintimi, ağırlığı ise ender olarak 7 kiloyu geçer.
Öbür yan - yüzergiller gibi yaldızlı pisi balığının yumurta döküm yerleri de belli bir derinliktedir. Larvaların yüzer yumurtalardan çıkması 10 gün sürer. Larvalar bundan sonra kıyı bölgelerine doğru göçe girişirler. 0-10 metre derinliğindeki kıyı sularına gelince, dibe inerek erginlere benzemeye başlarlar. Bu devrede 1,5 santim uzunluğundadırlar. Altlarında dibi hissedince üst yüzlerinin rengi koyulur, buna karşılık alt yüzlerinin boya gözeleri kaybolmaya başlar.
Fakat genç yaldızlı pisi balıkları kıyı sularında kalmayıp derinlere doğru birkaç yıl süreli bir göç yolculuğuna girişirler. Bunun sonucunda, belli derinlerde yaldızlı pisi balıkları’nın belli uzunlukta olanlarına rastlanır. Meselâ, 10-12 metre derinliklerinde 2-3 yaşında ve en çok 19 santim uzunluğunda, 20-40 metre derinlerde 25 santim uzunluğunda, daha derinlerde ise 25-35 santim uzunluğunda olanları görülür.
Yaldızlı pisi bahğı’nm oldukça yumuşak eti, dil balıkları’nınki ve kalkan balığı’nınki kadar makbul değilse de, gene epey aranılır.

PİSİ BALIĞI

(Limanda limanda)

Pisi balığıı’nın gözlü yüzü taraklı ve düzensiz pullarla kaplı olduğundan ele, kedi dili gibi pürtüklü gelir. Yan çizgisi, göğüs yüzgeçlerinin hizasında ters bir U şekli çevirir. Gözlerinin bulunduğu sağ yüzünün rengi biteviye kahvemsi kırmızı ile gri veya yeşilimsi arasında oynar ve düzensiz lekelerle süslüdür. Alt yüzü beyazdır. 25-30 santim uzunluğunda ve 2 - 3 kilo ağırlığında olur. Yerli bir balıktır.

HALİBUT

(Hippoglossus hippoglssus)

Bizde karşılığı olmadığı için ismini aynen muhafaza ettiğimiz haiibut, yan - yüzergillerin soğuk denizlere öz dev bir türüdür. 2 - 3 metre uzunluğunda ve yüzlerce kilo ağırlığında olur. Vitamin bakımından morina balığı’nınkinden kat kat zengin olan karaciğerinin yağı için çok aranılır.

ÇİVİSİZ KALKAN BALIĞI

(Rhombus laevis)

Çivisiz kalkan balığı öbür türün bulunduğu sularda yaşar. Üzerinde koyu lekeler vardır. Derisi pürüzsüzdür. 50 santim uzunluğunda olur.
Sol yüzlerinin üzerinde yüzen, dolayısıyle de gözleri sağ yüzlerinde yer alan yan - yüzergiller tür bakımından, öbürlerinden çok daha kalabalıktırlar.

KALKAN BALIĞI

(Rhombus maximus)

Kalkan’da, gözün bulunduğu yüz kamburumsudur. Balığın rengi yüzgeçlerde açılan bir açık kahverengidir. Silik bir mermer deseni ve daha net irili, ufaklı açık renk lekeleri vardır. 100 santim uzunluğunda ve 35 kilo ağırlığında olabilir. Çivilerle süslüdür Eti çok beğenilir. Avrupa kıyılarında Akdeniz’de ve Karadeniz’de bulunur.

YAN - YÜZGEÇLlLER -ONLARA YASSI BALIKLAR DA DENİLİR

SİZ DE kalkanları, pisi balıklarını ve dil balıklarını sofranızda göre göre onları belki alelade balıklardan zannediyorsunuz. Halbuki onları canlı olarak görenler, tabiatın harikaları arasında yer almaya lâyık olduklarında hemfikirdirler. Bu balıkların en ilginç özelliklerinden biri, bebekliklerini, başka balıklar gibi yüzerek geçirdikten sonra bir yanları üzerine dönmeleri ve hayatlarının geri kalan kısmında bu şekilde yüzmeleridir.
Daha da ilginç bir olay, bu arada bu balıkların gözlerinin başına gelendir. Eskiden durumları normalken, şimdi onlar da değişikliğe ayak uydurmuş ve kafanın üst yüzüne göç etmişlerdir. Balığın bu yüzüne şimdi «göz yüzü», balığın, üzerine yattığı öbür yüze ise «kör yüz» denilmektedir. Kafatası ile çeneler, solungaç kapakları, çift yüzgeçler, yan çizgi ve başka organlar da bu garip değişikliğe uyacak ve yeni, tek yüzlü hayatında balığa hizmet etmeye çalışacaklardır.
Yan - yüzergillerde aynı zamanda renk değişikliği de olmaktadır. Şimdi bu balıkların, yalnız gözlü olan yüzünde renk vardır. «Kör yüz» beyaz kesilmiştir. Tabiî bu konuda da istisnalar olmaktadır ve hem de üst, hem alt yüzünde renk olan ya da her iki yüzü de renksiz bulunan anormal balıklara rastlanmaktadır.
Yan - yüzergiller, yüzdükleri zaman bütün vücutlarını dibe paralel vaziyette tutmaktadırlar. Genellikle denizlerin dibinde ve kıyılara yatan yaşamaktadırlar. Bazıları arada akarsulardan içeri girer. Dil balıkları’ndan tamamıyle tatlı sularda yasayanları da vardır. Yan-yüzergiller’in altı yüze yakın çeşitlerinden çoğu yüzeyde veya orta derinliklerde yüzen yumurtalar yumurtlar.
Yan - yüzergiller’i başka balıklardan ayırt etmenin, en emin yolu, kafanın daima bir yüzünde olan gözleridir. Fakat gözler hangi yüzdedir acaba? Mutedil ve tropikal denizlerde yaygın halde bulunan kalkan ve çivisiz kalkan gibi çeşitlerde (Bothidae) gözler kafanın sol yüzündedir. Halibutlar’da, köpekdilleri’nde, yaldızlı pisi balıklarında, dere pisileri’nde (Pleuronectes) bu durumun tam tersini görüyoruz: Bunların gözleri kafalarının sağ yüzündedir. Fakat bütün kaideler genel
olamadığı için, bu aileden bazı türlerin gözleri kafalarının sol yüzündedir. Bu ailenin üyeleri tuzlu-su balıklarıdır. Onlara Kuzey Kutbu ile Güney Kutbu arasında hemen bütün dünyada rastlıyoruz.
Gerçek dil balıkları Kuzey Amerika sularında da bulunurlarsa da, ekonomik yönden önemi olanlar Avrupa ile Güney Afrika çevresinde yaşarlar. En çok sıcak - mutedil ve tropikal denizlerde kalabalıktırlar.
Yan - yüzergiller, düşmanlarından gizlenmek için iki çareye baş vurmaktadırlar; Kumla örtünmeye ve taklitçiliğe. İçlerinden biri dipteki kumun üzerine konunca, yüzgeçlerini oynatarak bir kum bulutu kaldırmakta, bu kumlar ise üzerine çökerek onu gözden gizlemektedir. Derisindeki boyalı gözeler de büzülerek, ya da gerilerek, balığa, çevresindeki dibin tonunu vermektedir.
Yan - yüzergiller’in renk değişmeleri konusunda ilginç denemelerde bulunulmuştur. Meselâ, daha geçen yüzyılın ikinci yarısında, ilgili sinirleri uyarmak suretiyle, bir kalkan balığı’mn derisinin şurasının veya burasının rengini koyultmanın, ya da açmanın kabil olduğu gösterilmiştir. Daha yakın tarihte Amerikan asıllı yan - yüzergiller üzerinde yapılan denemeler, renk taklitçiliğinin, beyaz, gri veya siyah fon üzerinde kusursuz olduğunu, başka renklerdeki fonlar üzerinde aynı derecede mükemmel olmadığını göstermiştir. Balık, siyahlı - beyazlı damaların üzerinde, örnekle aynı biçimde değilse, aynı ölçüde lekelerle örtülmektedir. Bir kısmı siyah, bir kısmı beyaz olan bir fonun üzerine konulunca, gözlerinin bulunduğu kısmın tonunu alması, renk taklitçiliğinin görme duygusuyle bağlantılı olduğunu ispatlamaktadır.
Yan - yüzergillerin yüzüşü, bütün vücudun büyük bir çeviklikle dalgalandığı gerçek bir uçuş niteliğindedir. Ve ağır olmasına rağmen, bazı türlerin, mevsimine göre oldukça uzun göçlere girişmesine müsaade etmektedir.
Kalkan ve akrabaları (Rhombus grubu), yan - yüzergillerin en enli yapılılarıdır. Çenelerinde ve boğazlarında dişleri vardır. Geniş ağızlarının yakınında başlayan çok uzun bir sırt yüzgeçleri bulunur. Bütün kalkan tiplerinin gözleri sol yüzlerindedir.